Sanatçının kaleminden

Sanata dair düşüncemi belki tek bir cümleyle ifade etmem gerekseydi şöyle söylerdim:

Hiçbir şey göründüğü gibi değildir.

Çünkü gördüğümüz dünya, hakikatin kendisi değil, onun bize görünen yüzüdür.

Bir insan yalnızca yüzünden, bir şehir yalnızca binalarından, bir hayat yalnızca yaşanan olaylardan ibaret olmadığı gibi, bir sanat eseri de yalnızca tuval üzerindeki renklerden, mermerdeki biçimden ya da perdedeki görüntüden ibaret değildir.

Sanat tam da görünen ile görünmeyen arasındaki bu mesafede başlar.

İnsanların çoğu dünyaya bakar.

Sanatçı ise dünyanın kendisine neyi göstermediğine bakar.

Belki sanatçıyı diğer insanlardan ayıran şey daha iyi görmesi değil, gördüğünden kuşku duymasıdır.

Bir kapıya baktığında yalnızca bir kapı görmez. Geçişi, ayrılığı, korunmayı, dışarıda kalmayı, içeri kabul edilmeyi düşünür.

Bir gölge yalnızca ışığın eksikliği değildir; saklanmış olanın işaretine dönüşebilir.

Bir yara yalnızca acıyı değil, insanın değişme ihtimalini de taşıyabilir.

Bu nedenle sanat benim için görünen dünyayı yeniden üretmek değildir. Zaten dünya oradadır. Onu tekrar etmeye neden ihtiyaç olsun?

Sanatın başladığı yer başka bir sorudur:

“Bunun arkasında ne var?”

İşte sanatçı o sorunun peşine düşen insandır.

Victor Hugo’nun sanatçıya yüklenen toplumsal rolle ilişkilendirilen düşüncesiyle söylersek, sanatçı bir anlamda topluma rağmen topluma yön veren kişidir.

Bu “topluma rağmen” ifadesi son derece önemlidir.

Çünkü toplum çoğunlukla kendisine benzeyeni sever. Bildiğini görmek, alıştığını duymak, kabul ettiği değerlerin tekrar edilmesini ister.

Sanatçı ise tam tersine, toplumun görmek istemediği şeyi görünür hâle getirir.

Herkes aynı yöne bakarken başka tarafa döner. Herkes bir şeyden emin olduğunda şüphe eder. Herkes “gerçek budur” dediğinde, sanatçı sessizce sorar:

“Ya değilse?”

Bu nedenle gerçek sanat çoğu zaman kendi çağında huzursuzluk yaratır.

Çünkü sanatçının görevi toplumu rahatlatmak değil, gerektiğinde onun rahatını bozmaktır.

Alejandro Jodorowsky’nin çağdaş sanata yönelttiği eleştiri de tam burada önem kazanıyor. Ona göre sanat giderek eğlenceye, tüketime ve endüstriye teslim olmuştur. İnsanları dönüştürmesi gereken sanat, onları oyalayan bir mekanizmaya dönüşmüştür.

Sinema artık yalnızca sinema değildir; bir endüstridir.

Eser artık yalnızca eser değildir; bir üründür.

İzleyici ise giderek seyirci olmaktan çıkarılıp tüketiciye dönüştürülmektedir.

Böyle bir dünyada sanatın başarısı da dönüşmektedir.

“Ne söyledi?” sorusunun yerini “Kaç kişi izledi?” alıyor.

“İnsanda ne değiştirdi?” yerine “Ne kadar sattı?” soruluyor.

“Bizi nereye götürüyor?” yerine “Ne kadar eğlendirdi?” önem kazanıyor.

İşte tam burada Jodorowsky’nin düşüncesiyle benim “hiçbir şey göründüğü gibi değildir” anlayışım birleşiyor.

Çünkü sanatın görünürdeki amacı eğlendirmek olabilir; fakat hakiki sanatın işi bunun çok ötesindedir.

Sanat bir uyanma biçimidir.

Bir resmin karşısına geçeriz ve görünüşte bir resme bakarız. Fakat bazen aslında kendimize bakıyoruzdur.

Bir film izleriz ve başka insanların hikâyesini seyrettiğimizi düşünürüz. Oysa film bizim korkularımızı, arzularımızı, bastırdığımız taraflarımızı önümüze koymaktadır.

Bir şiiri okuruz. Kelimeleri şaire aittir ama içimizde uyanan duygu bize aittir.

O hâlde sanat eseri yalnızca sanatçının anlattığı şey değildir.

Seyreden insanın içinde açılan kapıdır.

Jodorowsky sanata iyileştirici bir görev yükler. Sanatın yalnızca eğlendirmek için değil, insanın bilincini geliştirmek, onu özgürleştirmek ve hatta iyileştirmek için var olması gerektiğini söyler.

Ben buna bir şey daha eklemek isterim:

İnsan ancak gördüğünün görünen şeyden ibaret olmadığını fark ettiği zaman değişmeye başlar.

Çünkü bütün dönüşümler bir şüpheyle başlar.

Belki bana öğretilen gerçek, gerçeğin tamamı değildir.

Belki iyi sandığım şey bütünüyle iyi değildir.

Belki kötü sandığım şey bana başka bir kapı açacaktır.

Belki yenilgi sandığım şey bir başlangıçtır.

Belki güzellik yalnızca güzel olanın içinde değildir.

Belki çirkinliğin, yaranın, kırığın, eksikliğin içinde de anlatılmayı bekleyen bir hakikat vardır.

Sanatçı işte bu “belki”lerin insanıdır.

Kesin cevapların değil, derin soruların peşindedir.

Bu yüzden sanatçı toplumun biraz önünde, biraz dışında ve bazen de ona karşı durur. Fakat paradoks şudur: Topluma karşı dururken aslında toplum için çalışmaktadır.

Toplumun bugün reddettiği şeyi yarının insanı anlayabilir.

Çünkü sanatçının görevi çağının onayını almak değil, çağının göremediği ihtimali sezmektir.

Bu nedenle bana göre sanat, güzeli üretmekten daha büyük bir meseledir.

Sanat bir hakikat arayışıdır.

Ama burada sözünü ettiğim hakikat, herkes için değişmez tek bir cevap değildir. Tam tersine sanat, insanın cevaplarından çok sorularını çoğaltır.

Bir eserin karşısından çıktığımızda hâlâ aynı insan isek, belki güzel bir şey görmüşüzdür; ama sanatın dönüştürücü gücüne henüz dokunmamış olabiliriz.

Gerçek sanat insanın içinde küçük bir çatlak açar.

O çatlağın içinden soru girer.

Şüphe girer.

Merak girer.

Ve sonunda ışık girebilir.

İşte bu nedenle sanatçı yalnızca resim yapan, film çeken, şiir yazan kişi değildir.

Sanatçı görünen dünyanın kabuğunu çatlatan kişidir.

O bize cevap vermekten çok, bakışımızı değiştirir.

Çünkü bazen dünyayı değiştirmek için dünyayı değiştirmek gerekmez.

Dünyaya baktığımız yeri değiştirmek yeterlidir.

Ve belki sanatın insanlığa yapabileceği en büyük iyilik de budur:

Bize gördüğümüz şeyin hakikatin tamamı olmadığını hatırlatmak.

Çünkü hiçbir şey göründüğü gibi değildir.

Ve sanat, tam da bu yüzden vardır.